पाठ १ : प्रश्नोत्तर - 'नेपाली कक्षा १०'

अनिवार्य नेपाली कक्षा १० - प्रश्नोत्तर - ब्याकरण, अभ्यास, प्रश्न-उत्तर, सप्रसंग ब्याख्या र विवेचनात्मक ब्याख्या


पाठ १ : प्रश्नोत्तर 

 ✍भानुभक्त आचार्य

प्रश्नोत्तर कविता कवि भानुभक्त आचार्यद्वारा लिखित कविता हो । हामीले यहाँ यस कवितासँग सम्बन्धित सम्पूर्ण अभ्यास र ब्याकरणहरुलाई समेट्न खोजिरहेको छौ । विद्यार्थी भाइबहिनीहरु हाम्रो यस उत्तर केवल निर्देशनको रुपमा लिनुहोला । हामीले प्रस्तुत गर्ने सबै उत्तरहरु सहि हुन्छन भन्ने ग्यारेन्टी हुँदैन । त्यसैले अध्यन गरेर आफ्नै मौलिकता लेख्ने बानी बसालौँ । 

अभ्यास :

१. तलका प्रश्नको मौलिक उत्तर दिनुहोस् : 
क) मानिसका शत्रु को हुन् ? 
उत्तर– यदि मानिसको नियन्त्रणमा छैनन् भने मानिसका दशै वटा इन्द्रिय मानिसका शत्रु हुन् ।  
ख) इन्द्रियहरुलाई जित्नाले के हुन्छ ? 
उत्तर– इन्द्रियहरुलाई जित्नाले आफ्ना सबै इन्द्रियहरु आफ्ना असल मित्र हुन्छन् । 
ग) मानिसहरुमा दरिद्र को हुन्छ ? 
उत्तर– जसले आफ्नो मनमा विभिन्न उच्च मनोकक्षा राख्छ, मानिसहरुमा ऊ नै दरिद्र हुन्छ । 
घ) जिउँदै मरेको भनेर कसलाई भनिन्छ ? 
उत्तर– कुनै मेहनत र परिश्रम नगरी आफ्नो समय र जीवन बर्बाद गर्नेलाई जिउँदै मरेको भनेर भनिन्छ । 
ङ) कुनै बखतमा पनि गर्नु नहुने काम के हो ? 
उत्तर– जस्तोसुकै परिस्थितिमा पनि गर्नु नहुने काम पाप हो । 
च) कुन कुरालाई सत्य मान्नुपर्छ ?
उत्तर– यदि प्राणीको हित हुन्छ भने त्यस कुरालाई सत्य मान्नुपर्छ । 
छ) आमाले जस्तै मानिसलाई सुख दिने चिज के हो ? 
उत्तर– विद्या नै यस्तो चिज हो, जसले मानिसलाई आमाले जस्तै सुख दिन्छ । 
ज) कुन कामलाई डराएर पर सार्नुपर्छ ? 
उत्तर– लोकको बदनाम हुने कामलाई डराएर पर सार्नुपर्छ । 

२. तलका शब्दको अर्थ भन्नुहोस् : 
क) खरिद्रं : दुःखी, गरिब ख) विशाल : ठूलो ग) तृष्णा : लोभ,तिर्खा घ) उद्यम : परिश्रम ङ) हित : भलो च) लोकापवाद : लोकनिन्दा छ) दूर : टाढा ज) घटिया : नराम्रो

५.तलका शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् : 
क) शत्रु : मानिसले कहिल्यै पनि आफ्नो शत्रुलाई कमजोर मान्नु हुदैन । 
ख) मित्र : सबै मानिससँग असल व्यवहार गरेमा उनीहरु मित्र हुन्छन् । 
ग) इन्द्रिय : मानिसले आफ्ना सबै इन्द्रियहरुलाई आफ्नो नियन्त्रणमा राख्नुपर्छ ।
घ) नर : यस संसारमा नर जातिले आफ्नो आधिपत्य जमाएको छ । ङ) काल : काल र परिस्थितिलाई बुझेर काम गर्ने मानिसले सफलता हासिल गर्छ । 
च) उपदेश : आफूभन्दा ठूला मानिसले दिएको उपदेश सानाहरुले लिनुपर्छ । 
छ) परोपकारी : परोपकारी व्यक्तिको जीवन सम्मानजनक हुन्छ । 
ज) तत्व : विभिन्न असल तत्वहरुको अनुसरण गर्नाले जीवन सफल हुन्छ । 
झ) गहना : अनुशासन विधार्थीको सर्वश्रेष्ठ गहना हो । 
ञ) प्रसन्न : छोराछोरीको परीक्षाफल राम्रो भएकाले राम बहादुर प्रसन्न भएका छन् । 
ट) शास्त्र : शास्त्रको गहन अध्ययन गरेका मानिसहरुले विशेष ज्ञान प्रांप्त गरेका हुन्छन् । 
ठ) निश्चय : रामले अब जागिर खान बिदेश जाने निश्चय गर्यो । 
ड) घटिया : घटिया काम गर्ने मानिसको इज्जत हुदैन् । 

६. 'प्रश्नोत्तर’ कवितामा प्रयुक्त कतिपय शब्दहरु प्रचलित वर्णविन्यास र हिज्जे भन्दा फरक छन् । तिनलाई प्रचलित वर्ण विन्यास अनुसार देखानुहोस् : 
उत्तर: तल छड्के पारिएका अक्षरहरु फरक हिज्जे हुन भने सामान्य (छड्के नपारिएका) अक्षरहरु प्रचलित हिज्जे हुन ।
कस्लाइ - कसलाई, दिन्या - दिने, खूब - खुब,    कौन - कुन, जित्या - जितेर, तेहि - त्यही, कस्को - कसको, मान्या - माने, पन्र्या - पर्ने, डरायर - डराएर, गन्र्या - गर्ने, बित्तछ - बित्दछ, लिन्या - लिने, कौनै - कुनै, कसोरी - कसरी, कहयाको - भनेको, रहयाको - रहेको, जती - जति, जान्या - जाने

७. तलका प्रश्नहरुको उतर दिनुहोस् : 
क) यस कवितामा मानिसका इन्दियलाई किन शत्रु र मित्र दुवै हुन् भनिएको हो ?
उत्तर – प्रश्नोत्तर कवितामा मानिसका इन्द्रियहरुलाई शत्रु र मित्रु दुवैको संज्ञा दिइएको छ । मानिसका दशवटा इन्द्रिय हुन्छन् । ज्ञान र कर्मको आधारमा पाँच र पाँच कर्मेन्द्रिय गरि जम्मा दशवटा इन्द्रिय हुन्छन् । कवितामा मानिसका इन्द्रियलाई शत्रु भनिएको छ । यिनै इन्द्रियहरुले यदि खराब काम गरेमा यिनीहरु मनिसको शत्रुका रुपमा हुन्छन् । यदि मानिसको नियन्त्रण भन्दा बाहिर गएमा मानिसको इन्द्रियलाई शत्रु मानिन्छ । त्यसै गरी यदि मानिसका इन्द्रियहरु आफ्नो वशमा रहेर आफुले चाहे अनुसार र समाजले रुचाउने अनुसार काम गर्यो भने यिनीहरुलाई एक असल मित्र मान्न सकिन्छ । तर मानिसले इन्द्रियलाई मित्र मान्नको लागि सबै इन्द्रियलाई आफ्नो वशमा कैद गरेर राख्न सक्नुपर्छ । 

ख) विद्यालाई कवितामा कुन कुन रुपमा प्रस्तुत गरिएको छ ? 
उत्तर– प्रश्नोत्तर कवितामा आदिकवि भानुभक्त आचार्यद्धारा विद्यालाई विभिन्न रुपमा प्रस्तुत गरिएको छ । सर्वप्रथम विद्यालाई जगत्को गहनाको रुपमा प्रस्तुत गरिएको छ । विद्याले संसारलाई सुन्दर सिंगार्ने काम गरेको गरेको छ । त्यसै गरी हामीलाई सबैभन्दा बढी माया र ममता दिने आमासँग विद्यालाई प्रस्तुत गरिएको छ । यसरी विद्यालाई विभिनन रुपमा प्रस्तुत गरिएको छ । 

ग) विद्याले कसरी मानिसलाई आमाले जस्तै सुख दिन्छ ? 
उत्तर – आमा भनेको माया र ममता प्रदान गर्ने सबैभन्दा आत्मिय व्यक्ति हुन् । आमाले आफ्नो बच्चाको लालनपालन र पोषणमा आफ्नो जीवन नै खर्चीछन् र आफ्नोे बच्चालाई निकै खुसी तुल्याउँछिन् । आमाले दिएको जस्तो अरु कुनै कुराले दिन्छ भने त्यो विद्या नै हो । विद्याले मानिसलाई निकै जटिल एवम् गहन बिषयहरुको बारेमा ज्ञान दिन्छ । विद्याले मानिसको जीवनमा आउने जस्तो सुकै दुःख र परिस्थितिसँग जुध्ने क्षमता प्रदान गरेर विद्याले मानिसलाई आमाले जस्तै सुख दिन्छ । 

घ) कस्तो मानिस किन सभाको बीचमा शोभायमान देखिन्छ ? 
उत्तर– मानिसले यस संसारकमा विभिन्न कार्यहरु गर्दछन् । विभिन्न विचार र विमर्शको बारेमा बहस र छलफल गदरिन समूहलाई सभा भनिन्छ । जो मानिसले सबै सभामा उपस्थित बन्धुबान्धवहरुलाई चित्त बुझाएर उनीहरुको मन प्रसन्न बनाउन सक्छ, ऊ सभाको बीचमा एकमदम सोभायमान देखिन्छ । त्यस्ता मानिसले त्यहाँ उपस्थित अरु मानिसहरुलाई आफ्नो ज्ञान र विवेकको सहयोगले आफ्नो भावनालाई उत्कृष्ट ढङ्गले प्रस्तुत गर्नको लागि सक्षम हुन्छ त्यसैले ज्ञानी र विवेकी मानसहरु सभाको बीचमा सोभायमान देखिन्छ । 

ङ) कवितामा कुन कामलाई किन मानिसले कहिल्यै धारण गर्नुहुन्न भनिएको छ ? 
उत्तर– भानुभक्त आचार्यद्धारा रचना गरिएको यस कवितामा लोकापवाद र लोकनिन्दालाई निकै तुच्छ कामा मानिएको छ । यदि कुनै मानिसले लोकको बदनाम हुने काम गरेको छ भने त्यसलाई घटिया भनिएकोे छ । मानिसले लोकको उपकार हुने काम गर्नुपर्छ । यदि मानिसको कुनै कामले लदोकके बदनाम या अहित हुन्छ भने त्यस किसिमको कामलाई कहिल्यै धारण गर्नहुन्न भनिएको छ । यस्ता कामले मानिसको मात्र नभई समाजको समेत इज्जत र प्रतिष्ठा पखाल्ने हुनाले मानिसले लोकापबाद हुने काम कलिल्यै पनि धारण गर्नुहुन्न भनिएको छ । 

८) सप्रसङ्ग व्याख्या गर्नुहोस् :
क) ज्यूँदै मर्याको भनि नाउँ कस्को ? उधम् बिना बित्तछ काल जस्को । 
उत्तर - प्रस्तुत पधांश कक्ष १० को नेपाली किताबको प्रश्नोत्तर भन्ने कविताबाट उदृत गरिएको हो , यस कविताका रचनाकार आदिकवि भानुभक्त आचार्य (१८७१–१९२५) हुन् । यस कविताबाट कविले मानिसलाई नैतिक शिक्षा प्रदान गरेर ज्ञान, बुद्धि र विवेकको निर्माण गर्नको लागि विशेष योगदान पुर्याएका छन् ।

मानिसले यस धर्तीमा जन्म लिइसकेपछि ऊ सँगसँगै विभिन्न कर्तव्य र कामहरु जन्मन्छन् । जो मानिसले आफ्नो जीवनकालमा विभिन्न कार्यहरु गरेर आफ्नो जीवनलाई उपलब्धीमूलक बनाउँछ, उसको जीवन सार्थक हुन्छ तर आफ्नो जीवनमा केही काम नगरी जीवन सार्थक हुन्छ । तर आफ्नो जीवनमा केही काम नगरी जीवन बिताउनेको जीवन जीउँदो लासको जस्तो अर्थहीन हुन्छ । वसन्ततिलका र उपजाति छन्दमा रचना गरिएको यस कविताले मानिसलाई विभिन्न जीवन उपयोगी कुराहरु सिकाएको छ । 

मातासरी सुख दिन्या कुन चिज् छ जान्नू ? विद्यै छ यस्तो अरु कौन खोज्नू ?
उत्तर - प्रस्तुत पधांश कक्षा १० को नेपाली किताबको प्रश्नोत्तर भन्ने पाठबाट उदृत गरिएको हो, आदिकवि भानुभतm आचार्यद्धारा रचित यस कविताको माध्यमबाट मानिसलाई ज्ञान, बुद्धि र विवेक प्रदान गरेका छन् । यस कवितामा कविले विभिन्न सन्देश दिएर नैतिथक शिक्षाको विकास गरेका छन् ।

आमाको माया र ममतासँग कुनै पनि कुराको दाँजो गर्न मिल्दैन । अरुको लाख भन्दा आफ्नो आमाको न्याने काख प्यारो हुन्छ । कुपुत्र जन्मन सक्छ तर कुमाता कहिल्यै पनि हुन् सक्दिनन् । नौ महिनासम्म गर्भमा राखेर जन्माएको आमाको स्नेहो तुलना हँदैन । त्यसैले नै भन्ने गरिन्छ पोले पनि घामै जाति, पिटे पनि आमै जाति । हो, आमाले जस्तै सुख दिने अर्को कुरा छ र त्यो विद्या हो । विद्याले अज्ञानरुपि अन्धाकारलाई निस्तेज पार्दै ज्ञानरुपी उज्यालो छर्छ र मानिसको जीवनलाई सार्थक तुल्याउँछ । उपजाति र वसन्ततिलका छन्दमा रचना गरिएको यस प्रश्नोत्तर कविताले विद्याले नै यस संसारमा आमूल परिवर्तन ल्याउन सक्ने कुरा उल्लेख गरेको छ ।

९. विवेचनात्मक उत्तर दिनुहोस् : 
 क) के कस्ता कामहारु गर्न सकियो भने मानवजीवन सार्थक हुन्छ । कविताको आधारमा पुष्टि गर्नुहोस् । 
उत्तर– आदिकवि भानुभक्त आचार्य (१८७१–१९२५)द्धारा रचना गरिएको प्रश्नोत्तर कविता एक उत्कृष्ट र लोकप्रिय कविता रचना हो । आदिकवि आचार्यले प्रश्नोत्तर, भक्तिमाला र बधूशिक्षा जस्ता थुप्रै कविताहरुको रचना गरी हाम्रो समाजको नैतिक पक्षलाई सबल बनाउने कार्य गरेका छन् ।

आदिकवि आचार्यले मानवजीवन सार्थक पार्न चाहिने शुत्रहरु ‘प्रश्नोत्तर’ कवितामा राम्रोसँग प्रस्तुत गरेका छन् । मानिसले यस संसारमा जन्म लिइसकेपछि आफ्नो जीवनको गोरेटोमा आइपर्ने विभिन्न निम्न कार्यहरु गरेमा मानव जीवन सार्थक हुन्छ । प्रथमतः मानिसले आफ्ना दशैवटा इन्द्रियहरुलाई आफ्नो काबुमा राख्न सक्नुपर्दछ । जब इन्द्रियहरु आफ्नो नियन्त्रणमा हुन्छन् ती इन्द्रियहरुले असल काम गर्छन र मानवजीवनलाई सार्थक बनाउन भूमिका खेल्छ । आफुसँग भएको चिजमा नै सन्तोष राख्ने व्यक्तिले पनि आफ्नो जीवनलाई सार्थकतातिर धकेलीरहेको हुन्छ ।  
आफ्नो जीवनको उर्वर समयलाई कुनै उपलब्धीमूलक कामको लागि खर्चनुपर्छ । केही काम बिनाको जीवन बिताउन हुन्न । बिद्यालाई नै सर्वश्रेष्ठ धन मानेर विद्या आर्जन गर्ने मान्छेले आफ्नो जीवनमा आइपर्ने जस्तोसुकै समस्यासँग पनि सिँगौरी खेल्न सक्षम हुन्छ । त्यसैले मानव जीवनलाई सार्थकताको बिन्दुमा पुर्याउनको लागि विद्या अत्यावश्यक छ । माताले जस्तो सुख दिने विद्याको महत्व निकै ठूलो छ । 

लोकले भलाई हुने काम गर्नुपर्छ । लोकमा जेजस्ता कामा आएपनि हामीले पापको अगाडी कहिल्यै सर्नु हुन्न र लोलको बदनाम हुने कार्य पनि कहिल्यै गर्नु हुँदैन । यिनै कुराहरु आफ्नो बुद्धि, विवेक र ज्ञानको पूर्ण सदुपयोग गरेर ग¥यौँ भने मानव जीवन सार्थक हुन्छ ।

ख) “विद्यारुपी धन नै सर्वश्रेष्ठ धन हो” यस भनाइलाई कविताको आधारमा पुष्टि गर्नुहोस् । 
उत्तर– आदिकवि भानुभक्त आचार्य(१८७१–१९२५) द्धारा रचना गरिएको प्रश्नोत्तर कवितामा विद्यालाई सर्वश्रेष्ठ धनको रुपमा व्याख्या गरिएको छ । जीवन र जगतको यथार्थ कुरालाई राम्रोसँग बुझाउन प्रयास गरिएको यस कविताको स्पष्ट आशय भनेको नैतिक शिक्षा र ज्ञान नै हो ।

विद्यालाई नै यस संसारको सबैभन्दा उत्कृष्ट धनको रुपमा लिइएको छ । विद्या मात्र एक यस्तो प्रकारको धन हो जुन धनको चोरिने, लुटिने आदि कुनै शङ्का हुँदैन् । विद्या भएको मानिस आफु जहाँ भए पनि यस धनलाई सँगै लगेर जान्छ र उपयुक्त ठाउँमा प्रयोगमा ल्याउँछ । तर यो धन कतै लैजानको लागि भरियाको जरुरत पर्दैन् । विद्या नै यस्तो धन हो जुन दाजुभाइको बीचमा अंशबण्डा गर्न असम्भव छ ।

भौतिक सम्पति र धनदौलत मानिसहरुमा बाड्यो भने त्यो घट्दै जान्छ, तर विद्या यस्तो धन हो जुन जति बाँडे पनि सकिदैँन । यो त झन् बढ्दै पो जान्छ । हो विद्या आर्जन गरेको मानिसहरुले आफ्नो ज्ञान र सिपको मदतले विभिन्न खोज र अनुसन्धान गरेका छन्, र संसारलाई आफ्नो इसारमा हिडाँउन सफल भएका छन् । विद्याले गर्दा नै पहिले असम्भव मानिएका कुराहरु अहिले सम्भव भएका छन् । यसमा विद्याको ठूलो हात छ । धन र भौतिक सम्पतिले त मानिसलाई अल्छि घमण्डी बनाउँछ तर विधाले मानिसलाई फूर्तिलो र जाँगरिलो बनाउँछ । मानिसको जीवनलाई निकै सुख र लाभदायिक बनाउने हुनाले नै विधारुपी धनलाई सर्वश्रेष्ठ धन भनिएको हो ।

अन्य पाठहरुको निर्देशिका पढ्न यहाँ क्लिक गर्नुहोस् ।

COMMENTS

Name

Audio Book,1,B. Ed. Second Year,2,B. Ed. Third Year,2,Bachelor Level,2,Basic Level,1,Class 6 Book,1,Class 8 Book,2,Composition,2,Computer Education,1,Creative Writing,8,English for Mass Communication,2,English Subject License,2,Essay Writing,4,Expanding Horizon in English Creative Writing,1,Free Ebook,3,Grade IX,2,Grade IX - Nepali,2,Grade IX - Social,4,Grade VII,9,Grade VII - Computer,9,Grade VIII - Nepali,2,Grade X,3,Grade X - Nepali,3,Grade XII,20,Grade XII - English,20,Grammar,4,Letter Writing,2,Nepali Audio Novel,1,Nepali Essay,1,New Generation English,1,Quotes and Inspiration,7,Research and Report,1,The Heritage of Words,20,TSC Basic Level,2,TSC License Notes,2,Video Summary,1,Writing Paragraph,2,उपन्यासको समलोचना,1,साहित्य समलोचना,1,
ltr
item
ESikai Online Education: पाठ १ : प्रश्नोत्तर - 'नेपाली कक्षा १०'
पाठ १ : प्रश्नोत्तर - 'नेपाली कक्षा १०'
अनिवार्य नेपाली कक्षा १० - प्रश्नोत्तर - ब्याकरण, अभ्यास, प्रश्न-उत्तर, सप्रसंग ब्याख्या र विवेचनात्मक ब्याख्या
https://3.bp.blogspot.com/-cKTKVo3-D_Q/WT-5eMnsxpI/AAAAAAAAEcU/WIPGQGhO5l8fqBt22Clfbixlw-RQrUOFgCLcB/s640/Prasnottar%2B-%2BNepali%2B-%2BGrade%2B10.png
https://3.bp.blogspot.com/-cKTKVo3-D_Q/WT-5eMnsxpI/AAAAAAAAEcU/WIPGQGhO5l8fqBt22Clfbixlw-RQrUOFgCLcB/s72-c/Prasnottar%2B-%2BNepali%2B-%2BGrade%2B10.png
ESikai Online Education
https://www.esikai.com.np/2017/06/prasnottar-bhanubhakta-aacharya.html
https://www.esikai.com.np/
https://www.esikai.com.np/
https://www.esikai.com.np/2017/06/prasnottar-bhanubhakta-aacharya.html
true
7156907926909846891
UTF-8
Loaded All Posts Not found any posts VIEW ALL Readmore Reply Cancel reply Delete By Home PAGES POSTS View All RECOMMENDED FOR YOU LABEL ARCHIVE SEARCH ALL POSTS Not found any post match with your request Back Home Sunday Monday Tuesday Wednesday Thursday Friday Saturday Sun Mon Tue Wed Thu Fri Sat January February March April May June July August September October November December Jan Feb Mar Apr May Jun Jul Aug Sep Oct Nov Dec just now 1 minute ago $$1$$ minutes ago 1 hour ago $$1$$ hours ago Yesterday $$1$$ days ago $$1$$ weeks ago more than 5 weeks ago Followers Follow THIS PREMIUM CONTENT IS LOCKED STEP 1: Share to a social network STEP 2: Click the link on your social network Copy All Code Select All Code All codes were copied to your clipboard Can not copy the codes / texts, please press [CTRL]+[C] (or CMD+C with Mac) to copy Table of Content